To understand the Afzal Khan massacre historically, we will examine three historical contexts.

1. Shiv Bharat

2. Jedhe Karina

3. Ignorant Powada

Now let's see the details of Krishnaji Bhaskar Kulkarni without looking at the entire incident between them.Basically even the surname Kulkarni has no historical context.

Shivabharata:

According to verses 43 to 48 of Shivbharata, when Shivaji Maharaj killed Afzal, one of Afzal's Brahmin servants struck him with a sword . Its name is not given in these verses. But this time the Brahmin servant who came with Afzal Khana was definitely 'Krishnajipant Bhaskar'. You can read it below.

Jedhe Kareena:

It is recorded in the Jedhe Karinya that Afzal's Hejiba attacked Rajashri ( Shivaji Maharaj) hater which means holding a weapon. Later Maharaj's people came and this Hejib was killed. But it is not said who killed him. Afzal Khan's Hejib was Krishnaji Bhaskar.

Ajnandas Powada:

In the short version of Ajnandas , it is recorded that Krishnaji stabbed Shivaji Maharaj thrice but as he was a Brahmin, Shivaji Maharaj did not kill him but Krishnaji Bhaskar was killed by the barrage of Jeeva Mahal. But in the long version there is no record of what happened to Krishnaji.

In short, Krishnaji attacked and attacked Maharaj, but it is not written in any document that Shivaji Maharaj killed Krishnaji. Brahmin killing was considered a sin at that time, so none of the Bakharkaras mentions that Maharaja killed Krishnaji. The above historical references are available about Krishnaji Bhaskar. But these days, since casteism started entering the history, Krishnajipant has become very important. Many people think that Afzal Khana is also a big villain. It is not that Krishnaji Bhaskar was a saint. But it was not that he was feeding himself by doing the service of a foreign emperor, many Marathi people were not only doing the service of Bahshah with faith, but they were not looking forward to take arms against Shivaji Maharaj. Shivaji by Sarjerao Ghatge, Kate, Mambaji Bhosale, Baji GhorpadeHe participated in several campaigns against the Maharaja. So what is the point to be made that just as all the castes supported the Hindu Swarajya and built it, equally worthlessly there were people of all castes who opposed this Hindu Swarajya.

 Aurangzeb, who had territories as far as India, Pakistan, Bangladesh and Afghanistan, controlled 25% of the world's GDP, killed all his brothers, imprisoned his father, destroyed Hindu pilgrimage sites like Kashi, Mathura, fathered four wives and a dozen sons, remembered only one man's name in his will. . That is Shivaji Maharaj. (Not written about Sambhaji Maharaj).

This death certificate is still in the Bikaner museum. The letter originally written in Persian was translated by Jadunath Sarkar.

This is clause 12 in the will. The 12th clause is directly written only to Shivaji Maharaj. In it he says that the laziness he showed in rescuing Shiva (Shivaji Maharaj) from Agra cost him his life.

Each clause is translated into Marathi. It is mentioned in the book Akham e Alamgir.

He has spent 11 clauses on how to perform his last rites, the importance of his army. But he remembered Shivaji Maharaj in 12 clauses because of the man who killed himself and 5 lakh army.

The Will of Aurangzeb (1658-1707): A Rare Document

1.Plunged into sin on behalf of this sinner [ie. I] cover the holy grave of Hasan because those drowned in the ocean of sins have no protection other than taking refuge in the lines of mercy and forgiveness.

2. Of the cost of the hat sewn by me, four rupees and two rupees belong to Anna, Mohaldar Ayya Beg. Take the amount and spend it on covering this helpless animal. Three hundred and five rupees from the salary of copying the Quran is in my purse for personal expenses. Distribute them among the fakirs on the day of my death

3. Obtain the remaining necessary articles/documents [of my funeral] from Ali's broker; For he is the nearest heir among my children, and the responsibility is upon him, legal or illegitimate [at my funeral]; This helpless man (i.e. Aurangzeb) is not responsible for them, because the survival of the dead is in the hands of the survivors.

4.Bury this vagabond (i.e. Aurangzeb) with his head in the divine stone from the right path, as every destructive sinner who is indifferently treated before the Great Emperor (i.e. God) will be merciful.

5. Cover the top of my coffin with a coarse white cloth called gaji. Avoid the spread of roofs and illegal innovations like [processions] of musicians and the celebration of the Prophet's birth.

6.It is fitting for a ruler (i.e. my heir) to be kind to this shameless creature [i.e.] Aurangzeb who roams the deserts of the Deccan. Even if there is any obvious mistake on their part, forgive them and ignore them.

7. No other nation is better than the Persians to act as rulers. And even in war none of this nation turned its face from the field. They're not guilty because they disobeyed once, but it's hard to move on." Gather them. You have to gather them.

8. Turani people were always soldiers. Raids, night raids, arrests and punishments are cruel and they are a hundred feet from the stupidity of the Hindustani (people), who will take part in their heads but will not leave their posts in battle. We should favor this race."

9.You should honor the Sayyids who are worthy of blessings. But you should be very careful while dealing with Syeds. Do not desire to love them deeply, but do not dominate them outwardly as they become the dominant partner. And demand an empire.

10. As far as possible the rulers of the empire should not avoid wandering about; He should avoid staying in one place, which will give him external comfort but will result in a thousand miseries and troubles."

11.Never trust your children or get intimate with them in your life, because if Shah Jahan Emperor had not treated Darashikoh in such a manner, his case could not have been such a tragedy. A king's words are barren (meaning a king's word has no value after he is dead or imprisoned).

12..Government should be well informed in the news of the main empire. Ignorance even for a moment becomes a cause of infamy (later infamy) for many years. Shiva unfortunately escaped from my (hands) carelessness and I had to do hard work till the end of my life.(Aurangzeb talking about Maratha Mughal War 27)

 Can you name the 20 villains responsible for the downfall of the Maratha Empire?

In fact there are 20 villains so I chose 11 because writing 11 would be a very big answer.

1. Elphinstone

Although he was a clever prudent prince of the East India Company, he was the one who undermined the fall of the Maratha Empire. Although he was a hero for his country, he was a villain for us.

He was getting all the information about the work done by Trambak Thengale and Bajirao II. Elphinstone came to India in 1796 at the age of 17. After working for a few years in Calcutta, Benaras, Pune (under Barry Klose, a resident of Pune), Nagpur, Gwalior, Kabul, he finally returned to the court of Peshwa II Bajirao in 1811 as a resident of Pune. He ended the Marathi rule in 1818 by conspiring in the next 7 years. In 1819, he was appointed Governor of Mumbai. He held this post till 1827. He was the first person to build a bungalow on Malabar Hill. Seeing this, famous people of that time built bungalows there.

The Elphinstone Bungalow on Malabar Hill was the first bungalow of that period. It is mentioned by James Douglas. It is also said that Raghunath Rao stayed here for a few years

2. Second Bajirao

In the latter part of his career, he became very wise and tried to save the Maratha Empire along with Trambakji Thengale. With Yashwantrao Holkar for no reason. Hated. Vithoji Holkar listened to Daulatrao Shinde and gave him an elephant's foot in Bhar Chowk.

3. Grandson of Balaji Pant

Proof that he is receiving a British pension

The real conspiracy of Balaji Pant's grandson was identified by Rangoji Bapu Gupte.

The murder of Gangadhar Pant Shastri, a lawyer from Baroda, was an excuse to kill the Peshwa. ..There were many murders in Pune at that time. But Elphinstone and Balajipant's grandson, who polluted the second Bajirao on the pretext of Shastri's murder, never told the history who committed all these murders.

Once a smart man but another Bajirao refused to take the job and insulted him. So learned English. Very diplomat but went against the Marathas. Elphinstone was fully involved. He was the one who turned a deaf ear to Trimbakji Degale alias Patil. Of course, he was also responsible for the Marathas and Trimbakji Degle. When the second Bajirao left the castle on Saturday 1818, Elphinstone and Balajipant's grandson hoisted the English flag on the castle on Saturday.

Balajipant, originally from Pen Vakrul in Konkan, came to Pune, where he worked for the roads. At that time, there was a quarrel between Bajirao and Raste. Balajipant's grandson Na Rastiya started the work.

Since the Peshwas are the enemies of the roads, if you tell their secrets to the British, you will be of great benefit to the British.

. From 1803, Balaji Pant's relations with the British continued to grow. Sir Barry Close was a resident of Pune at that time. Balajipant was in Malwa with Klose in 1810; At that time, "Palkhi, twenty-five riders and fifty men" were in his deployment;

This was followed by Elphinstone Resident. Later, the feud between the Peshwa and the British escalated and in 1816, the murder of Gangadharshastra escalated the controversy.

Elphinstone needed Balaji Pant's help in such an emergency. He hired her. The Peshwa also tried to prevent Balajipant's grandson from losing his hand; But when he got frustrated, he sent a message through Ford telling the resident not to let this man come near us. However, as Elphinstone was fully aware of this man, he granted bail and kept Balajipant with him.

Elphinstone's order was passed on to Bajirao II. Sometimes the Peshwas were advised to be humble with the British. Due to his grandson, the British got to know the inside news of Peshwa and due to that the conspiracies of Peshwa started to be foiled. The news that Peshwa and Trambyak Dengle had built a barricade in the British army through straw was first warned by Balaji Pant to Elphinstone. Thus the grandson remained Elphinstone's right hand man

At the instigation of Gangadhar Pant Shastri, the third Bajirao was forced to leave Pune ... and on Saturday the fort was taken out of the hands of the Marathas. At the suggestion of the Peshwas, Balajipant raised the flag on Saturday. But at that time some British but Marathas (Holkar / Shinde Na) joined.

Balaji Pant's grandson was in the forefront in carrying out the Khalsa of Satara, the last Chhatrapati Pratap Singh Chhatrapati of Satara. The real enemy of Rangoji Bapu and Chhatrapati is the Englishman and Balajipant's grandson!

4. Raghunath Peshwa

Shared hands with the British in 1775-76 for net power. Sakhya Putanya means Madhavrao Peshwa and later Narayan Peshwa were responsible for the murder. But due to the struggle with Sadashivbhau, it could not happen.

5. Daulatrao Shinde

The struggle of Holkar family was stopped by diplomats like Mahadji Shinde but it was Daulatrao Shinde who gave strength to it. Holkar's hatred filled the ears of the second Bajirao. But for that, Daulatrao was persuaded by his father-in-law, Sarjerao Ghatage

6. Sakharam Bokil

When the Maratha Empire was defeated in Panipat and when Bar Bhai was getting involved in politics, Sakharam Bokil listened to Raghunath Peshwa against Saidav Peshwa. Sakharam Bokil

7 and 8. Tulaji Angre and Nanasaheb Peshwa

Tulaji Angre is a mighty man but when the Peshwas did not listen and started going against Swarajya, there was a struggle between Nanasaheb and Tulaji. As a result, Angre's dominance ended and so did the Maratha armament. If there was an armor, then somewhere both of them would have behaved like diplomats.

9. and 10 Najeeb and Malharrao Holkar.

Najib is the son of Malharrao Holkar. When he was caught, Raghoba Dada was about to kill him. But Malharrao choked and had to leave him alive. As a result, Najib summoned Abdali to India and later to Panipat.

11. Sarjarao Ghatge

He incited Daulatrao Shinde to go to Holkar against Daulatrao and Bajirao. His daughter Mahje Bayaji Bai Shinde was the most beautiful woman of that time. Very clever. But Sarjerao Shinde Holkar got rid of the quarrel.

Who destroyed Maratha empire?

What were the reasons for the end of Maratha rule?

Who are the major Maratha leaders?

“छत्रपती शिवाजी महाराज” हे नुसतं नाव जरी वाचलं तरी प्रत्येक मराठी माणसाच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. ते फक्त जाणते राजे नव्हते तर, मराठी माणसासाठी ते दैवत आहेत.

महाराजांनी ४०० वर्षांपूर्वी जुलमी मुसलमान राजवटीत पिचलेल्या जनतेची सुटका केली व हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली आणि रयतेचं राज्य स्थापन केले.

हे स्वराज्य स्थापन करण्यासाठी त्यांनी योग्य व्यवस्थापन केलं. त्यांचं नेतृत्व, संघटन कौशल्य, युद्धनीती, गनिमी कावा हे फार उंचीचं आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे उभे आयुष्य हा मोठा विषय आहे.

त्यांचे नेतृत्वगुण, दळणवळणाचे व्यवस्थापन, लढाया, तह, स्वराज्य विस्तार करतानाचे नियोजन, रसद पुरवण्याचे तंत्रज्ञान, स्वराज्य स्थापन करताना नियुक्त केलेले मंत्रिमंडळ, सैन्य दलाची उभारणी ह्या अनेक पैलूंतून त्यांचे व्यवस्थापन कौशल्य बघायला मिळते आणि ते आधुनिक व्यवस्थापनाचे गुरु आहेत ह्याची खात्री पटते.

त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यातून अगदी बारीक सारीक घटनांतून देखील आपल्याला खूप काही शिकायला मिळते. त्यांनी त्यांचे उभे आयुष्य खर्चून रयतेला सुखी आणि सुरक्षित आयुष्य देण्यासाठी स्वराज्य स्थापन केले.

स्वराज्य म्हणजे काय तर आपले म्हणजेच स्वतःचे राज्य.

थोडक्यात, स्वराज्य म्हणजे स्वतःचा व्यवसाय होय. आता व्यवसाय म्हणा किंवा नोकरी म्हणा, तिथे व्यवस्थापन आपसूकच आलेच. फक्त नोकरी/व्यवसायच कशाला, अगदी वैयक्तिक आयुष्यात सुद्धा व्यवस्थापन चांगले नसेल तर माणूस प्रगती करू शकत नाही.

म्हणूनच प्रत्येक व्यक्तीला व्यवस्थापन जमणे आवश्यक आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराज एक शासक नव्हते तर तर ते उत्तम मॅनेजमेंट गुरु देखील होते. त्यांचे व्यवस्थापन कौशल्य अद्वितीय होते. त्यांना प्रचंड दूरदृष्टी होती आणि त्या काळात त्यांनी दूरदृष्टीने भविष्याचा विचार करून विविध योजना आखल्या.

त्यांच्या उत्तम व्यवस्थापन कौशल्याच्या वापर करून त्यांनी यश देखील प्राप्त केले.

१. अर्थव्यवस्थापन

कुठल्याही व्यवसायासाठी आर्थिक भांडवल अतिशय आवश्यक असते. महाराजांनी त्यांच्या काळात उत्तम आर्थिक व्यवस्थापन करत मोठमोठ्या मोहीम यशस्वी केल्या. त्यांच्या कुठल्याही मोहिमेसाठी ते कमी खर्चात मॅनेज होऊ शकतील अशीच माणसे बरोबर घ्यायचे.

त्यांची स्वतःची राहणी अत्यंत साधी होती. ते फारशी मालमत्ता बरोबर बाळगत नसत आणि त्यांच्या बरोबर असणारी माणसे देखील साधी राहणी असणारे आणि प्रदीर्घ प्रवास करू शकणारे होते. कुठलीही मोहीम आखताना ते भरपूर आधीपासून प्लॅनिंग करत असत.

त्यांचे गुप्तहेर खाते खूप चांगले होते आणि ही गुप्तहेर मंडळी मोहीम आखण्याचा आधी सगळ्या परिस्थितीचा आढावा घेऊन, स्पॉट ऍनालिसिस करून सगळी माहिती महाराजांपर्यंत पोहोचवत असत.

मग महाराज त्या मोहिमेची व्यवस्थित आखणी करत आणि योग्य नियोजन करत.

एखाद्या मोहिमेतून आर्थिक फायदा झाला की ते लगेच गुंतवणूक करत असत. नवीन किल्ला बांधणे व तिथल्या आसपासच्या परिसराचा विकास करणे, मुलुखाचा कारभार व्यवस्थित चालावा म्हणून तिथे पायाभूत सुविधा उभारणे, शेतीला उत्तेजन देणे तसेच इतर पूरक व्यवसायांना चालना देणे ह्यात ते गुंतवणूक करत असत.

आपल्या स्वराज्यातील मुलुख विकसित झाला की स्वराज्याच्या महसुलात आपसूकच वाढ होणार आहे हे सूत्र त्यांना माहिती होते म्हणून ते योग्य ठिकाणी आर्थिक गुंतवणूक करत असत.

–

–

२. पायाभूत सुविधा उभारणे

कुठलाही उद्योग उभा करताना मूलभूत सुविधा असणे अत्यंत आवश्यक असते. महाराजांनी त्या काळी सुद्धा पायाभूत सुविधा उभारण्याला खूप महत्व दिले. त्या काळी वीज नव्हती तरीही वाऱ्याचा, अग्नीचा, धुराचा योग्य उपयोग करून अनेक पायाभूत सुविधा उभारल्या.

स्वराज्यात अनेक ठिकाणी नद्या व कालवे अडवून धरणे बांधली, वाहतुकीसाठी घाटरस्ते बांधले, शेतीसाठी जमिनीचे सपाटीकरण करवले, शेतीमधून रोजगारनिर्मिती केली.

शेती निर्माण करून गरजू लोकांना ती जमीन कसायला दिली आणि खाजगी जमिनीचे सरकारीकरण केले. ह्या कॉन्सेप्टला आज आपण अंडरटेकिंग अँड पब्लिक कॉर्पोरेशन असे म्हणतो.

३. कामासाठी कुशल कार्यबल तयार करणे

चांगले काम करणारे आणि कामासाठी कायम उत्सुक असणारे कर्मचारी तयार करणे हे कुठल्याही टीम लीडरसाठी एक कसब असते. त्याला स्वतःच्या कामातून स्वतःच्या सहकाऱ्यांसाठी आदर्श घालून द्यावा लागतो.

शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मावळ्यांमध्ये स्वराज्य स्थापनेची तीव्र इच्छा निर्माण केली. त्यांच्या मनात मातृभूमीविषयी आदर आणि प्रेम जागृत केले.

मावळ्यांच्या मनात स्वराज्याविषयी इतका जास्त इमान तयार केला की स्वराज्यासाठी प्रसंगी जीव घेण्याची व जीव देण्याची देखील मावळ्यांची तयारी होती.

महाराजांनी त्यांच्या माणसांवर प्रेम केले. त्यांना माया लावली त्यामुळे त्यांनी स्वराज्यातील लोकांचे मन जिंकले. लोक त्यांची अक्षरश: पूजा करीत असत. त्यांनी प्रत्येकाला स्वराज्य मिळवण्यासाठी योगदान देण्याची प्रेरणा दिली.

अनेकदा युद्धात स्वतः रणभूमीवर उतरून त्यांनी सैन्याचे नेतृत्व केले व जे त्यांनी ठरवले ते त्यांनी करून दाखवले. जेव्हा कर्मचारी आपल्या नेत्याला स्वतः झोकून देऊन काम करताना बघतात, तेव्हा त्यांच्या मनात सुद्धा काम करण्याची प्रेरणा निर्माण होते आणि टीम लीडरच्या शब्दाला किंमत राहते.

–

–

४. सतत नव्या गोष्टी शिकण्याची तयारी

कुठल्याही माणसाला जर प्रगती करायची असेल तर त्याने सतत जगाबरोबर चालणे आवश्यक असते. त्यामुळे सतत नवे काहीतरी शिकण्याची इच्छा असणे आणि त्यासाठी प्रयत्न करणे ह्यामुळे माणूस प्रगतीच्या दिशेने पाऊल टाकतो.

शिवाजी महाराज सुद्धा सतत नव्या युद्धनीतींबद्दल जाणून घेत असत आणि त्या अमलात आणण्याचा प्रयत्न करत असत. ते वेळोवेळी विविध प्रकारच्या शस्त्रांबद्दल जाणून घेत असत आणि त्यांच्या सैनिकांकडे चांगली व योग्य शस्त्रे असावीत ह्यावर त्यांचा कटाक्ष होता.

शिवाजी महाराज वेळोवेळी विविध तज्ञांशी चर्चा करून त्यांच्या मोहिमांची आखणी करत असत आणि स्वराज्य अधिकाधिक सुसज्ज कसे होईल ह्यासाठी प्रयत्न करीत असत.

राजमाता जिजाऊ, दादोजी कोंडदेव ह्यांच्यापासून ते समर्थ रामदास स्वामी ह्यांच्यासारखे गुरु शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यात होते आणि त्यांनी शिवाजी महाराजांना स्वराज्य घडवण्यासाठी वेळोवेळी मदत केली.

५. दूरदृष्टी

जवळजवळ संपूर्ण भारत मुघल आणि इतर मुस्लिम राज्यकर्त्यांच्या तावडीत सापडलेला असताना महाराजांनी भविष्याचा विचार करून स्वराज्याचे स्वप्न बघितले आणि अखंड कष्ट करून ते स्वप्न पूर्ण केले. स्वतंत्र भारताचे स्वप्न बघून ते स्वप्न त्यांनी सर्वसामान्य जनतेच्या मनात देखील रुजवले.

तसेच त्यांच्या शासनकाळात मोक्याच्या ठिकाणी गड किल्ले बांधणे, परकीय शत्रूवर बारीक नजर ठेवण्यासाठी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग ह्यासारखे गड बांधणे, आरमार उभारणे, परकीय लोकांशी डोळ्यात तेल घालून चर्चा आणि व्यवहार करणे ह्यासारखी दूरदृष्टी त्यांच्याकडे होती हे आपण वेळोववेळी त्यांच्या चरित्रात बघितलेच आहे.

कुठलाही व्यवसाय यशस्वी करायचा असेल तर त्यासाठी व्यावसायिकाला दूरदृष्टी ठेवून काम करणे क्रमप्राप्त असते. तरच त्याचे निर्णय काळाच्या ओघात चुकत नाहीत आणि कालबाह्य ठरत नाहीत.

त्यांची दूरदृष्टी, कौशल्य परकीय शक्तींना थोपवण्याची क्षमता, लोककल्याणकारी धोरणे, मुत्सद्देगिरी, शौर्य ह्या सर्व गोष्टींतून आपल्याला भरपूर शिकायला मिळते.

६. जल व्यवस्थापन

स्वराज्याच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने किल्ल्यात पाण्याचा साठा असणे महत्वाचे होते. त्यामुळे पाण्याचे संधारण आणि साठा साधारण वर्षभर पुरेल अशी उपाययोजना महाराजांनी केली होती.

म्हणजे चुकून गडावर हल्ला झाला तरी आणीबाणीच्या परिस्थितीत सुद्धा गडावर आवश्यक तेवढा पाणीसाठा कसा राहील ह्याची काळजी घेतली गेली होती.

तत्कालीन पाथरवट लोकांच्या मदतीने महाराजांनी हे जाणून घेतले होते की जलभेद्य खडकांचे थर आणि पाझरणारे खडक ह्यांच्या मदतीने किल्ल्यात पाणीसाठा करता येऊ शकतो.

ह्या पाथरवाटांकडून महाराजांनी किल्ल्यातच खाणी किंवा हौद किंवा दगडांच्या उतारावर खोल खड्डे तयार करून त्यात सतत पाणी पाझरत राहील ह्याची व्यवस्था करून घेतली हत्तीच्या आणि जलभेद्य खडक तासून त्यातच तलाव तयार करून घेतले. हे जल व्यवस्थापन काळाच्या कितीतरी पुढचे होते.

७. पर्यावरण व्यवस्थापन

पर्यावरण आणि माणूस ह्यांचे परस्परांशी असलेले नाते आणि अवलंबित्व महाराजांनी ओळखले होते आणि म्हणूनच स्वराज्यातील पर्यावरणाचा ऱ्हास त्यांनी होऊ दिला नाही. त्यांच्या मुलुखात असलेल्या वनराईची कायम काळजी घेतली गेली.

गडकोटांच्या परिसरात वड, शिसव, बाभूळ, नारळ, आंबा ह्या वृक्षांची लागवड केली होती. आरमार बांधण्यासाठी साग आणि शिसवीचा वापर केला जात ते आणि संदेश वहन करण्यासाठी स्मोक सिग्नल्सचा ते वापर करत असत.

त्यासाठी खास काळा व पांढरा धूर सोडणारी झाडे महाराजांनी खास लावून घेतली होती व तिचा वेळोवेळी वापर केला जात असे. महाराजांनी स्वराज्य हे पर्यावरणपूरक कसे राहील ह्याची सर्वतोपरी काळजी घेतली होती.

–

हे ही वाचा : छत्रपती शिवरायांच्या सुवर्ण सिंहासनाचा जाज्वल्य इतिहास!

–

८. प्लॅन्ड सिटी रायगड

रायगड ही नुसतीच स्वराज्याची राजधानी नव्हती. तर ती त्या काळात योजनाबद्ध रीतीने बांधण्यात आलेली एक प्लॅन्ड सिटी होती. तसेच त्या ठिकाणचा बाजार म्हणजेच मार्केट देखील खूप मोठे होते व योग्य नियोजन करून बांधण्यात आले होते.

रायगडावर धान्य साठवण्याची उत्कृष्ट व्यवस्था होती. तो बांधतानाच मजबूत बांधला होता. त्यावर ३०० घरे होती आणि अनेक घरे दुमजली आणि तिमजली होती.

रायगडावर ४२ दुकाने होती आणि ती इतकी अचूकपणे बांधली आहेत की विक्रेता व ग्राहक दोघांनाही अजिबात त्रास होणार नाही. त्याकाळी महाराजांनी प्लॅन्ड सिटी आणि मेगा मार्केट बांधून त्यांच्या व्यवस्थापन कौशल्याची झलक दाखवली आहे.

९. लोकशाही

महाराजांच्या काळात हुकूमशाहीची चलती होती. लोकशाहीचा विचार देखील कुणाच्या डोक्यात आला नव्हता. पण महाराजांनी त्यांचे सरकार जनतेच्या कल्याणासाठी चालवले.

त्यांची धोरणे बघितल्यास सर्वसामान्य जनतेचा त्यांनी खूप विचार करूनच धोरणे आखली होती ह्याची खात्री पटते. शिवाजी महाराज काळाच्या पुढचा आणि आउट ऑफ द बॉक्स विचार करणारे होते. ते एखाद्या राजाप्रमाणे नव्हे तर पित्याप्रमाणे प्रजेचा सांभाळ करीत असत.

प्रजेला कुठल्याही प्रकारचा त्रास होऊ नये ह्याकडे त्यांनी पूर्ण लक्ष दिले. प्रत्येक व्यवस्थापकाला जर त्याची टीम चांगल्या प्रकारे बांधून ठेवून यश मिळवायचे असेल तर असाच काळाच्या पुढचा विचार करून धोरण आखणे क्रमप्राप्त आहे.

–

१०. ऍडमिनिस्ट्रेटिव्ह स्किल्स

महाराजांच्या शासनकाळात करवसुली होत असे आणि कर गोळा करण्यासाठी त्यांनी माणसे नियुक्त केली होती. शेतकऱ्यांना परवडणाऱ्या दरात कर्ज मिळत असे. त्यांच्या दरबारात अष्टप्रधान मंडळ असे जे राज्यकारभार चालवत असे.

त्यांच्या दरबारात परराष्ट्र धोरण सांभाळण्यासाठी डबीर हे मंत्रिपद होते तसेच त्यांचे स्वतःचे सक्षम गुप्तहेर खाते होते. ह्यातून महाराजांच्या प्रशासकीय व्यवस्थापनाची झलक बघायला मिळते.

११. आरमार

शिवाजी महाराज हे पहिले भारतीय राजे होते ज्यांनी नौदल किंवा आरमार उभारले. त्यांच्याकडे ३०० शिपयार्ड (जहाजे बांधणे व दुरुस्त करणे यासाठी असलेला कारखाना), अनेक जलदुर्ग, शेकडो लढाऊ नौका (गलबत) होत्या. जवळजवळ ३०० मैल सागरकिनाऱ्यावर त्यांचे बारीक लक्ष होते. म्हणूनच महाराजांना “फादर ऑफ इंडियन नेव्ही” असे म्हटले जाते.

१२. गनिमी कावा

शत्रू जर आपल्यापेक्षा बलाढ्य असेल तर त्याला हरवण्यासाठी महाराजांनी गनिमी कावा शोधून काढला. शक्तीपेक्षा युक्ती श्रेष्ठ ही उक्ती त्यांनी वारंवार खरी करून दाखवली आणि बेसावध शत्रूला गनिमी काव्याने वारंवार धूळ चाटवली.

त्यांच्या ह्या गनिमी काव्याचा युद्धनीती म्हणून आजही जगभरातील सैन्यांद्वारे अभ्यास केला जातो.

१३. बदलीचे धोरण

महाराजांच्या शासनकाळात किल्लेदार किंवा हवालदार ह्यांची दर तीन वर्षांनी, सरनौबत ह्यांची चार वर्षांनी , कारखानीस ह्यांची पाच वर्षांनी तसेच सबनीस ह्यांची चार वर्षांनी बदली होत असे. ह्यामुळे भ्रष्टाचार आणिइतर गैर कृत्यांना आळा बसत असावा असे तज्ज्ञ मंडळी सांगतात.

तसेच देशमुख, पाटील , देशपांडे, कुलकर्णी, चौघुले ह्यांना जवळच्या किल्ल्यावर न ठेवता लांबच्या गावची वतनदारी दिली जात असे. हा सुद्धा त्यांच्या मॅनेजमेंटचाच एक भाग आहे.

१४. कामाचा मोबदला देण्याची पद्धत

मॅनेजमेंटमध्ये कामाचा मोबदला ही खूप महत्वाची गोष्ट आहे. महाराजांची कामाचा मोबदला देण्याची पद्धत सुद्धा विशिष्ट होती. सेवकांची वेतने ठरवल्याप्रमाणे होत असत.

पण एखाद्याने बक्षीस मिळवण्यालायक काही महत्त्वाचे किंवा चांगले काम केले तर त्याला वेतनवाढ न दिली जाता, काही रक्कम बक्षीस म्हणून दिली जात असे.

ह्याचे कारण असे की एकालाच वेतनवाढ देणे व इतरांना न देणे ह्यामुळे सेवकांमध्ये असंतोष पसरू शकत होता. ह्याउलट चांगले काम केल्यास भरघोस बक्षीस मिळते म्हणून सेवक चांगले काम करण्यासाठी उत्सुक असत. त्यांची अशी परफॉर्मन्स अप्रेझलची पद्धत होती म्हणजे सगळेच चांगले काम करून इंसेण्टिव मिळवण्याचा प्रयत्न करत असत.

१५. स्वच्छता व्यवस्थापन

महाराजांनी किल्ले बांधताना त्या काळात शौचकुपांची व्यवस्था केली होती. त्या काळी बांधलेली ड्रेनेज सिस्टीम बघून आश्चर्य वाटते. पहाऱ्यावर असणाऱ्या सैनिकांना नैसर्गिक विधींसाठी लांब जायला लागू नये ,त्यांची गैरसोय होऊ नये म्हणून त्यांनी चोख व्यवथा करून घेतली होती.

ड्रेनेज सिस्टीम द्वारे मलमूत्र हे गडाच्या बाहेर तटबंदीच्या बाहेर खोल दरीत पडावे अशी ती ड्रेनेज सिस्टीम बघून थक्क व्हायला होते व महाराज काळाच्या किती पुढचा विचार करत होते ह्याची खात्रीच पटते.

कचऱ्याचे नैसर्गिक पद्धतीनेच विघटन होऊन नंतर त्यावर भाज्या पिकवण्यात येत असत. त्या काळात किल्ल्यात सांडपाण्याची योग्य विल्हेवाट,कंपोस्ट खतासाठी व्यवस्था, सोनखताचा आग्रह, शोषखड्ड्याची व्यवस्था, गडाची, पाणीसाठ्याची स्वच्छता ह्याविषयी महाराज खूप आग्रही होते.

ह्या सगळ्यातून हेच लक्षात येते की, महाराजांच्या आयुष्यातली ध्येय, धोरणे, समाजनिती, राजनीती, युद्धनीती, अर्थकारण, व्यवस्थापन तंत्र,मानवतावाद, पर्यावरण संवर्धन यातून आजदेखील भरपूर काही शिकता येते.

त्यामुळे छत्रपती शिवाजी महाराज हे आदर्श व्यवस्थापन गुरु होते असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही.